Fotogrametria czy skaner laserowy w muzeum

Skaner laserowy lepiej pokazuje geometrię i rzeczywiste wymiary, fotogrametria natomiast pozwala stosunkowo szybko odwzorować kolor, fakturę oraz drobne szczegóły powierzchni.

To rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje. Innej metody potrzebuje muzeum, które wykonuje dokumentację konserwatorską kamiennego detalu architektonicznego, a innej zespół przygotowujący internetową prezentację niewielkiego eksponatu. Jeszcze innego podejścia wymaga projekt, w którym cyfrowy model ma posłużyć jednocześnie do archiwizacji, druku 3D, wirtualnego zwiedzania i opracowania kopii dotykowej.

Geometria kontra tekstura: od tego zaczyna się wybór

Digitalizacja 3D zabytków nie polega wyłącznie na wykonaniu atrakcyjnego obrazu obiektu. Model może być dokumentem pomiarowym, materiałem do badań, podstawą rekonstrukcji albo cyfrową witryną, w której liczy się przede wszystkim wygląd. Te cele częściowo się pokrywają, ale nie są tożsame.

Skanowanie laserowe mierzy odległość między urządzeniem a powierzchnią obiektu za pomocą wiązki światła laserowego. Kolejne pomiary układają się w chmurę punktów, czyli zbiór danych opisujących położenie powierzchni w przestrzeni. Każdy punkt ma współrzędne przestrzenne, a w zależności od urządzenia także dodatkowe informacje, między innymi o intensywności odbicia.

Fotogrametria działa inaczej. Model powstaje z serii cyfrowych fotografii wykonanych z wielu kierunków. Oprogramowanie wyszukuje punkty wspólne na nakładających się zdjęciach, oblicza położenie aparatu i rekonstruuje przestrzenną strukturę obiektu. Następnie zdjęcia mogą zostać nałożone na model jako tekstura.

W uproszczeniu:

• laser odpowiada przede wszystkim na pytanie, jaki kształt i wymiary ma obiekt;
• fotogrametria lepiej odpowiada na pytanie, jak obiekt wygląda i czym różnią się jego powierzchnie;
• połączenie obu metod pozwala zbudować model, który łączy solidną geometrię z bogatą warstwą wizualną.

Nie oznacza to, że fotogrametria jest pozbawiona wartości pomiarowej albo że skaner laserowy nie potrafi zarejestrować koloru. Chodzi raczej o to, gdzie leży naturalna przewaga każdej z technologii. Wybór powinien wynikać z funkcji przyszłego modelu, a nie z samej nazwy urządzenia.

Najlepsza metoda nie jest tą najbardziej zaawansowaną technicznie, tylko tą, która odpowiada na konkretne pytanie o obiekt.

Co trzeba ustalić przed rozpoczęciem prac

W muzeum ten sam eksponat może być digitalizowany kilka razy, z różnymi założeniami. Dokumentacja dla konserwatora będzie wymagała innego poziomu kontroli niż model przeznaczony do wystawy internetowej. Przed wyborem technologii warto więc rozstrzygnąć kilka kwestii:

• Czy model ma służyć do pomiarów, czy głównie do prezentacji wizualnej?
• Czy potrzebna jest dokumentacja całej bryły, czy tylko wybranych powierzchni?
• Jak skomplikowana jest geometria: regularna, organiczna, ażurowa, pełna podcięć?
• Czy powierzchnia ma jednolity kolor, czy zawiera bogate malowanie, napisy i ślady użytkowania?
• Czy obiekt jest błyszczący, przezroczysty, bardzo ciemny albo wyjątkowo delikatny?
• Czy zespół dysponuje osobą, która potrafi opracować chmurę punktów, siatkę trójkątów i teksturę?
• Czy model ma być później drukowany, publikowany w internecie, używany w rzeczywistości wirtualnej albo analizowany pomiarowo?

Dopiero po takiej selekcji można sensownie porównać sprzęt i koszty. Nie istnieje jeden stały cennik digitalizacji eksponatów. Zakres prac zależy od gabarytów, geometrii, dostępności obiektu, oczekiwanej dokładności oraz sposobu opracowania danych.

Skanowanie laserowe w służbie precyzji wymiarowej

Skaner laserowy tworzy gęstą chmurę punktów. W zależności od klasy urządzenia i ustawień skanowania rejestrowane są dziesiątki lub setki tysięcy pomiarów w ciągu sekundy. Pojedynczy pomiar nie jest jeszcze gotowym modelem, ale dostarcza danych o rzeczywistym położeniu powierzchni.

W przypadku dużych obiektów, elementów architektonicznych, rzeźb i zabytków o skomplikowanej bryle ta cecha bywa decydująca. Chmura punktów zachowuje relacje przestrzenne między fragmentami obiektu. Można ją później przekształcić w siatkę trójkątów, czyli powierzchnię modelu 3D, a następnie analizować, mierzyć i porównywać z kolejnymi skanami.

Gdzie laser ma przewagę

Skanowanie laserowe jest szczególnie użyteczne, gdy priorytetem są:

1. Wymiary i proporcje

Model ma odwzorowywać bryłę, krzywizny, odchylenia i relacje między elementami. Ma to znaczenie przy dokumentacji konserwatorskiej oraz analizie zmian zachodzących w czasie.

2. Duża skala obiektu

Przy zabytkach architektury, fragmentach wnętrz, rzeźbach ogrodowych czy większych elementach ekspozycji laser pozwala sprawnie zebrać dużą ilość danych przestrzennych.

3. Powtarzalność pomiaru

Jeżeli muzeum planuje porównywać stan obiektu w kolejnych latach, chmura punktów może stanowić uporządkowany zapis jego geometrii. Późniejsze dane da się zestawiać ze sobą, o ile cały proces został odpowiednio zaplanowany.

4. Dokumentacja trudno dostępnych powierzchni

Wielostanowiskowe skanowanie umożliwia rejestrację obiektu z różnych stron, także w miejscach, których nie da się wygodnie sfotografować z jednego ustawienia.

5. Praca z dużym zbiorem danych przestrzennych

Chmura punktów może być punktem wyjścia do dalszych opracowań inwentaryzacyjnych, pomiarowych i projektowych.

Skanowanie laserowe nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów. Jednolita, pozbawiona cech powierzchnia może utrudniać późniejsze odtworzenie bogatej warstwy wizualnej. Laser rejestruje geometrię, ale nie zastępuje automatycznie dobrze przygotowanej dokumentacji fotograficznej. Jeśli celem jest model o wysokiej jakości kolorystycznej, fotografie i tak będą potrzebne.

Skaner laserowy a delikatny eksponat

W muzeum liczy się nie tylko dokładność, lecz także bezpieczeństwo obiektu. Bezkontaktowy charakter skanowania laserowego ogranicza ryzyko mechanicznego uszkodzenia eksponatu. Urządzenie nie musi dotykać powierzchni, aby zebrać dane przestrzenne.

Trzeba jednak rozróżnić skaner laserowy od skanera optycznego wykorzystującego światło strukturalne. Oba rozwiązania są bezdotykowe, ale pracują na innej zasadzie. Skaner optyczny emituje wzory światła na powierzchnię, a kamera obserwuje ich deformację. Tego typu urządzenia nie emitują szkodliwego promieniowania i nie wymagają przyklejania markerów bezpośrednio do cennego zabytku.

Markery, jeśli są potrzebne w konkretnym układzie pomiarowym, powinny być rozmieszczane w sposób uzgodniony z opiekunem zbiorów i tak, aby nie ingerować w obiekt. W przypadku szczególnie wrażliwych powierzchni procedura pracy musi być podporządkowana zaleceniom konserwatorskim, a nie wygodzie operatora.

Fotogrametria jako elastyczne narzędzie wizualne

Fotogrametria w muzealnictwie często zaczyna się od sprzętu, który instytucja już posiada: aparatu cyfrowego, odpowiedniego oświetlenia i komputera z oprogramowaniem do rekonstrukcji. To nie znaczy, że wystarczy wykonać kilka przypadkowych zdjęć. Dobra rekonstrukcja wymaga powtarzalnego fotografowania, odpowiedniego pokrycia ujęć oraz kontroli warunków pracy.

Największą siłą fotogrametrii jest zapis powierzchni. Kolor, ślady malowania, faktura, napisy, przebarwienia i drobne różnice wizualne mogą zostać przeniesione na siatkę modelu jako tekstura. Dzięki temu cyfrowy obiekt nie jest wyłącznie bryłą, lecz także wizualnym zapisem jego stanu.

Fotogrametria jest relatywnie tania i elastyczna. Można ją stosować przy obiektach o różnej skali, a sam proces łatwo dopasować do warunków pracowni, magazynu czy sali ekspozycyjnej. Nie wymaga mechanicznego kontaktu z eksponatem ani naklejania markerów na jego powierzchnię.

Kiedy fotogrametria jest rozsądnym wyborem

Ta metoda sprawdza się szczególnie dobrze, gdy:

• najważniejsza jest realistyczna tekstura, a nie maksymalna kontrola każdego wymiaru;
• eksponat ma bogate zdobienia, malaturę, napisy lub zróżnicowaną kolorystykę;
• obiekt jest niewielki albo średniej wielkości i można go fotografować z wielu stron;
• instytucja chce rozpocząć digitalizację bez inwestowania w specjalistyczny skaner;
• model ma być wykorzystany w prezentacji internetowej, edukacji lub wirtualnym zwiedzaniu;
• zespół potrafi zapewnić zdjęcia o odpowiednim pokryciu i podobnych warunkach oświetleniowych.

Fotogrametria nie jest jednak automatycznym skrótem. Powierzchnie błyszczące, przezroczyste, bardzo ciemne albo pozbawione wyraźnych cech mogą być trudne do odtworzenia. Oprogramowanie potrzebuje punktów, które może rozpoznać na kolejnych zdjęciach. Gdy powierzchnia odbija światło, zmienia wygląd w zależności od kąta albo jest niemal całkowicie jednolita, obliczenia stają się mniej stabilne.

Problemem bywa również tło. Jeśli aparat zarejestruje elementy otoczenia, które przypominają fragmenty obiektu, oprogramowanie może wygenerować błędną geometrię. Dlatego przygotowanie stanowiska, oświetlenia i kolejności ujęć jest częścią digitalizacji, a nie dodatkiem wykonywanym po drodze.

Tekstura nie zastępuje geometrii

Atrakcyjny wizualnie model może sprawiać wrażenie bardzo dokładnego, nawet jeśli jego geometria jest uproszczona. Tekstura potrafi ukryć drobne niedoskonałości siatki, lecz nie zmieni rzeczywistego kształtu obiektu. To istotne przy rzeźbach, detalach architektonicznych i przedmiotach, których wartość badawcza wynika z proporcji, śladów obróbki albo deformacji.

Z tego powodu fotogrametria jest dobrym rozwiązaniem dla prezentacji, ale nie zawsze wystarczy jako jedyna metoda dokumentacji. Jeżeli model ma służyć do wykonywania pomiarów, projektowania repliki albo oceny zmian konserwatorskich, jego geometria musi być zweryfikowana i odpowiednio opracowana.

Fotogrametria czy skaner laserowy: jak podjąć decyzję

Najprostsza zasada brzmi: im większe znaczenie ma geometria, tym silniejszy argument za skanowaniem laserowym; im większe znaczenie ma wygląd powierzchni, tym bardziej naturalnym wyborem jest fotogrametria. W praktyce granica nie jest jednak tak ostra.

Wybór według rodzaju obiektu

Rzeźba o złożonej bryle

Jeśli obiekt ma liczne podcięcia, głębokie wnęki i nieregularne przejścia, laser ułatwia zebranie danych o kształcie. Fotogrametria może uzupełnić model o kolor i ślady powierzchni.

Obraz, polichromowany detal lub obiekt o bogatej dekoracji

Tutaj przewagę zyskuje fotografia. Tekstura może mieć większą wartość dla odbiorcy niż sama bryła, zwłaszcza gdy model będzie oglądany na stronie internetowej lub w aplikacji edukacyjnej.

Duży element architektoniczny

Przy większej skali skaner laserowy pozwala sprawnie zarejestrować przestrzenny układ obiektu. Fotografie mogą później dostarczyć danych do teksturowania.

Niewielki eksponat przeznaczony do druku 3D

Potrzebna jest przede wszystkim poprawna geometria. Fotogrametria może wystarczyć, jeśli model zostanie odpowiednio wyskalowany i sprawdzony, ale przy wysokich wymaganiach wymiarowych warto wykorzystać skanowanie przestrzenne.

Obiekt o powierzchni błyszczącej, szklanej lub bardzo ciemnej

Żadna metoda nie powinna być wybierana bez próby technologicznej. Odbicia i brak wyraźnych punktów mogą zakłócić zarówno pomiar, jak i rekonstrukcję. W takim przypadku test na niewielkim fragmencie bywa cenniejszy niż deklaracje producenta sprzętu.

Wybór według celu projektu

Dla archiwizacji konserwatorskiej liczy się możliwość zachowania wiarygodnego zapisu geometrii i stanu powierzchni. Zwykle przemawia to za połączeniem skanowania laserowego z fotogrametrią. Pierwsza metoda dostarcza gęstej chmury punktów, druga wzbogaca ją o zdjęcia i teksturę.

Wirtualna wystawa może działać dobrze na samym modelu fotogrametrycznym, jeśli odbiorca ma przede wszystkim zobaczyć eksponat z różnych stron. Nie oznacza to jednak, że można pominąć kontrolę jakości. Model z dziurami, błędnymi fragmentami tła albo źle nałożoną teksturą szybko traci wiarygodność.

Druk 3D wymaga zamkniętej i poprawnie opracowanej siatki. Sama chmura punktów nie jest jeszcze plikiem gotowym do druku, a efektowna tekstura nie naprawi błędów w bryle. W tym zastosowaniu trzeba ocenić między innymi ciągłość powierzchni, skalę, grubość elementów oraz obecność fragmentów, które w rzeczywistości nie należą do obiektu.

Projekty dostępnościowe stawiają przed modelem jeszcze inne wymagania. Cyfrowy zapis może być podstawą wiernej repliki, obiektu do dotykania albo materiału wspierającego zwiedzanie osób z niepełnosprawnościami. W takim przypadku potrzebna jest nie tylko poprawna geometria, ale również decyzja, które elementy należy zaakcentować, uprościć lub opisać. Technologia dostarcza danych, lecz sposób ich przełożenia na doświadczenie odbiorcy wymaga pracy kuratorskiej i projektowej.

Hybrydowe podejście do inwentaryzacji muzealnej

W profesjonalnej digitalizacji przeciwstawienie obu metod często okazuje się sztuczne. Skanowanie laserowe i fotogrametria mogą pracować jako dwa źródła danych dla jednego modelu.

Typowy proces obejmuje kilka etapów:

1. Określenie celu i poziomu szczegółowości

Zespół ustala, czy potrzebny jest zapis pomiarowy, wizualny, czy oba naraz. Na tym etapie warto również przewidzieć przyszłe zastosowania, ponieważ ponowne fotografowanie lub skanowanie obiektu może być później trudne.

2. Ocena obiektu i warunków pracy

Sprawdza się gabaryty, materiał, połysk, przezroczystość, kruchość, dostęp do wszystkich stron oraz możliwość bezpiecznego ustawienia urządzeń.

3. Zebranie danych geometrycznych

Skaner laserowy tworzy chmurę punktów, która stanowi przestrzenny szkielet modelu. W zależności od urządzenia i charakteru obiektu dane mogą być zbierane z kilku stanowisk, a następnie łączone.

4. Wykonanie dokumentacji fotograficznej

Serie nakładających się zdjęć dostarczają informacji o kolorze i fakturze. Fotografie powinny być wykonane w sposób umożliwiający ich późniejsze dopasowanie do geometrii.

5. Rejestracja i oczyszczenie danych

Chmury punktów z różnych stanowisk trzeba połączyć. Usuwa się również elementy przypadkowe: fragmenty podłoża, wyposażenia stanowiska czy tła.

6. Budowa siatki trójkątów

Z uporządkowanej chmury punktów powstaje powierzchnia modelu. Na tym etapie ujawniają się ubytki danych, szumy i miejsca, w których konieczna jest ręczna korekta.

7. Nałożenie tekstury i kontrola jakości

Zdjęcia zostają dopasowane do modelu. Rezultat należy obejrzeć zarówno jako obraz, jak i jako geometrię bez tekstury, ponieważ warstwa wizualna może maskować błędy.

8. Eksport do konkretnych zastosowań

Inny plik i inny poziom szczegółowości może być potrzebny do archiwum, inny do publikacji internetowej, a jeszcze inny do druku 3D.

Takie podejście wymaga większej organizacji, ale ogranicza ryzyko wyboru technologii nieadekwatnej do celu. Nie trzeba też stosować obu metod z jednakową intensywnością przy każdym obiekcie. Czasem wystarczy pełne skanowanie laserowe i kilka serii zdjęć kontrolnych, a czasem odwrotnie: fotogrametryczny model można uzupełnić pomiarem wybranych fragmentów.

Model 3D jest dopiero początkiem pracy. Jego wartość zależy od tego, czy wiadomo, jak powstał, z jaką dokładnością go opracowano i do czego można go bezpiecznie używać.

Dlaczego sama liczba punktów nie rozstrzyga

Gęsta chmura punktów brzmi imponująco, ale liczba danych nie mówi jeszcze, czy model będzie użyteczny. Jeśli chmura nie ma właściwego układu odniesienia, nie obejmuje istotnych fragmentów albo została zebrana bez planu dalszego opracowania, może być trudna do wykorzystania.

Podobnie duża liczba zdjęć nie gwarantuje udanej fotogrametrii. Fotografie muszą się wzajemnie pokrywać, zachowywać spójność ekspozycji i pokazywać obiekt z odpowiednich kierunków. Dziesiątki przypadkowych ujęć mogą dać gorszy rezultat niż mniejsza, lecz dobrze zaplanowana seria.

W muzealnej dokumentacji przydaje się zapis metadanych: użytego sprzętu, ustawień, stanowisk, daty wykonania, sposobu oświetlenia oraz zakresu opracowania. Bez tego cyfrowy model może po latach pozostać plikiem bez jasnego kontekstu. Dla archiwizacji równie istotna jak sama chmura punktów jest informacja, w jaki sposób ją uzyskano.

Skanowanie 3D zabytków a bezpieczeństwo zbiorów

Technologie bezdotykowe są szczególnie cenne w pracy z muzealiami, ale bezdotykowość nie oznacza braku ryzyka organizacyjnego. Urządzenia, statywy, przewody, źródła światła i konieczność zmiany położenia obiektu mogą wpływać na bezpieczeństwo pracy.

Przy delikatnych eksponatach należy ograniczyć liczbę manipulacji do niezbędnego minimum. Jeżeli trzeba obrócić obiekt, powinien to zrobić personel znający jego konstrukcję i stan zachowania. Operator technologii nie powinien samodzielnie decydować o sposobie przenoszenia ani podpierania zabytku tylko po to, by uzyskać lepszy kadr.

Również oświetlenie wymaga rozwagi. W fotogrametrii potrzebna jest wystarczająca ilość światła, ale nie każda ekspozycja toleruje długotrwałe lub intensywne oświetlenie. Przy obiektach wrażliwych procedura fotograficzna musi zostać uzgodniona z osobą odpowiedzialną za konserwację.

Skaner optyczny wykorzystujący światło strukturalne pozostaje urządzeniem bezdotykowym i nie emituje szkodliwego promieniowania, ale nadal trzeba dopasować sposób pracy do materiału i warunków ekspozycji. Sama technologia nie zastępuje oceny konserwatorskiej.

Od modelu do archiwum, repliki i wystawy

Digitalizacja obiektów muzealnych ma sens wtedy, gdy dane można później wykorzystać. Model może pełnić kilka funkcji jednocześnie, ale każda z nich stawia inne wymagania.

Archiwizacja konserwatorska

W tym przypadku najcenniejsza jest możliwość zachowania stanu obiektu w określonym momencie. Model powinien umożliwiać późniejszą analizę kształtu, ubytków i deformacji. Skanowanie laserowe często dostarcza tu mocnej podstawy geometrycznej, a fotogrametria pomaga zachować wygląd powierzchni.

Trzeba jednak pamiętać, że cyfrowy model nie jest kopią wszystkich właściwości zabytku. Nie zapisuje automatycznie jego materiałowej twardości, zapachu, ciężaru ani zachowania w dotyku. Jest precyzyjnym, ale określonym wycinkiem informacji.

Wierna replika i druk 3D

Do wykonania repliki potrzebna jest poprawna siatka, odpowiednia skala i decyzja, które elementy mają zostać odwzorowane bez zmian, a które należy wzmocnić ze względów technologicznych. Model przygotowany do oglądania na ekranie może nie nadawać się bezpośrednio do druku.

Tekstura fotograficzna może być przydatna przy późniejszym malowaniu repliki, lecz nie zastąpi geometrii. Jeżeli odbiorca ma dotykać kopii, istotne stają się także krawędzie, głębokość reliefu i czytelność detali pod palcami. To już nie tylko zadanie dla operatora skanera, ale także dla projektanta doświadczenia i edukatora.

Wystawy wirtualne

Wirtualna prezentacja zwykle potrzebuje modelu lżejszego niż archiwum robocze. Bardzo gęsta siatka może obciążać stronę internetową lub aplikację, szczególnie gdy użytkownik ma oglądać kilka obiektów jednocześnie. Dlatego przygotowuje się często różne wersje tego samego modelu: szczegółową do archiwum i zoptymalizowaną do publikacji.

W tym zastosowaniu fotogrametria jest atrakcyjna dzięki realistycznej teksturze. Jednak również tutaj liczy się jakość geometrii, bo użytkownik ogląda obiekt z wielu kierunków. Błąd widoczny tylko z tyłu eksponatu może stać się oczywisty, gdy odbiorca samodzielnie obróci model.

Dostępność

Cyfrowe modele mogą wspierać projekty kierowane do osób z niepełnosprawnościami: od powiększonych prezentacji szczegółów po przygotowanie replik edukacyjnych i obiektów dotykowych. Wartość takiego modelu nie polega na tym, że jest technicznie efektowny. Liczy się jego czytelność, trwałość i dopasowanie do sposobu odbioru.

Dla osoby niewidomej sama tekstura na ekranie nie ma znaczenia, ale znaczenie może mieć dobrze zaprojektowana replika z wyraźnie opracowaną geometrią. Dla osoby słabowidzącej przydatne będą powiększenie, kontrast i możliwość oglądania obiektu z wybranego kierunku. To pokazuje, dlaczego decyzji o metodzie digitalizacji nie należy oddzielać od planowanego sposobu udostępnienia zbiorów.

Którą technologię wybrać w praktyce

Jeśli muzeum dopiero rozpoczyna program digitalizacji i ma ograniczone zasoby, fotogrametria może być dobrym sposobem na zbudowanie doświadczenia zespołu oraz szybkie opracowanie części kolekcji. Szczególnie dobrze sprawdzi się przy obiektach, dla których kolor i faktura są równie istotne jak ogólny kształt.

Jeżeli projekt dotyczy dokumentacji pomiarowej, dużych elementów, skomplikowanej architektury albo regularnego monitorowania stanu zachowania, skaner laserowy będzie bardziej naturalnym narzędziem. Koszt urządzenia lub usługi trzeba wtedy zestawić z wartością danych geometrycznych, a nie wyłącznie z ceną pojedynczego skanu.

W przypadku obiektów o dużej wartości, skomplikowanej powierzchni lub wielu planowanych zastosowaniach najbardziej racjonalna bywa metoda hybrydowa. Laser dostarcza stabilnej geometrii, fotogrametria dodaje teksturę, a zespół opracowuje jeden model dopasowany do kilku scenariuszy użycia.

Ostateczna decyzja może wyglądać tak:

• wybierz fotogrametrię, gdy priorytetem jest wygląd powierzchni, szybkie rozpoczęcie prac i elastyczność;
• wybierz skanowanie laserowe, gdy potrzebujesz gęstej informacji o geometrii, pomiarów i dokumentacji dużego obiektu;
• połącz obie metody, gdy model ma być jednocześnie dokumentem konserwatorskim, materiałem do publikacji i podstawą repliki;
• zacznij od próby, gdy eksponat jest błyszczący, przezroczysty, bardzo ciemny lub wyjątkowo delikatny.

Nie ma sensu rozstrzygać sporu między technologiami w oderwaniu od kolekcji. W muzeum nie digitalizuje się przecież abstrakcyjnych brył, tylko konkretne obiekty: różnej wielkości, z różnymi materiałami, historią i przeznaczeniem. To one dyktują warunki.

Fotogrametria czy skaner laserowy w digitalizacji? Najczęściej nie chodzi o wybór zwycięzcy. Chodzi o zbudowanie takiego procesu, w którym geometria, kolor, bezpieczeństwo i przyszłe zastosowanie modelu wzajemnie się uzupełniają. Gdy priorytetem jest pomiar, laser daje mocny fundament. Gdy liczy się wizualna wierność i elastyczność, fotogrametria skraca drogę do użytecznego modelu. A gdy muzeum chce zachować zarówno kształt, jak i charakter powierzchni, najlepszym rozwiązaniem pozostaje świadome połączenie obu metod.