Cyfrowe technologie w służbie europejskiego dziedzictwa: wnioski z projektu XRculture

Europejska Agencja Wykonawcza ds. Zdrowia i Cyfryzacji (HaDEA) podsumowała rolę technologii cyfrowych w ochronie europejskiego dziedzictwa kulturowego, wskazując na praktyczne wdrożenia skanowania 3D, sztucznej inteligencji i rzeczywistości rozszerzonej (XR) w pracy muzeów i artystów. Centralnym punktem publikacji jest projekt XRculture finansowany z programu Cyfrowa Europa - cyfrowy poligon, na którym europejskie instytucje kultury testowały rozwiązania dla zagrożonego dziedzictwa. Dla polskich twórców, edukatorów i organizatorów hackathonów to czytelna mapa: nie tylko inspiracja technologiczna, ale i konkretny zestaw metryk oraz ograniczeń, które warto sprawdzić, zanim własny pilotaż XR trafi na scenę.

XRculture: co dokładnie przetestowano

Projekt XRculture skupił się na trzech zastosowaniach. Pierwsze to dokumentacja w terenie: mobilna aplikacja rozszerzonej rzeczywistości działająca offline, zaprojektowana do pracy w miejscach o słabym dostępie do sieci. Przetestowano ją w Odessie, gdzie przeszkolono 30 pracowników muzeów i wolontariuszy - efektem było 78 nowych digitalizacji i 33 poprawione modele 3D, które trafiły do rejestru muzealnego Ukrainy oraz na platformę Europeana.

Drugie zastosowanie to reinterpretacja rozproszonych zbiorów. W Museo Archeologico Nazionale delle Marche w Ankonie użyto rzeczywistości mieszanej, by wirtualnie połączyć 23 rzymskie szklane artefakty wykopane w Zadarze, a rozdzielone po II wojnie światowej. Pilotaż objął 74 uczestników na miejscu i ponad 80 kolejnych użytkowników uproszczonej wersji mobilnej.

Trzeci obszar to turystyka dziedzictwa i edukacja. Z gotowych modeli 3D zespół przygotował ponad 50 hologramów wideo przy użyciu tanich zestawów piramid na smartfony - pilotaż objął pięć europejskich destynacji, ponad 2000 bezpośrednich odwiedzających i ponad 60 560 użytkowników online i offline (cel wyjściowy: 7500). Równolegle powstał Palmyra EduVR - wirtualna klasa o Teatrze Rzymskim w Palmirze, przetestowana z 85 uczniami szkół średnich. Według raportu uczniowie korzystający z VR osiągnęli poprawę wyników w nauce o 21,52% w porównaniu z tradycyjnymi metodami, przy średniej ocenie satysfakcji 4,6 na 5.

Co z tego wynika dla polskich instytucji i twórców

Wnioski z XRculture nie są obietnicą bez pokrycia - agencja HaDEA podała konkretne liczby, ale warto je czytać z ołówkiem w ręku. Po pierwsze, offline-first AR okazało się warunkiem koniecznym w pracy z zagrożonymi zbiorami, a nie dodatkiem. Instytucja, która planuje własny hackathon albo pilotaż dokumentacyjny, powinna od razu założyć scenariusze bez stałego internetu i dopiero pod nie dobrać narzędzia.

Po drugie, holograficzne piramidy i mobilna AR to stosunkowo niski próg wejścia - smartfon i prosty zestaw wystarczyły, by objąć kilka tysięcy odbiorców. To dobra wiadomość dla mniejszych muzeów i domów kultury, które nie dysponują budżetami na pełne studia VR.

Po trzecie, metryki edukacyjne (poprawa wyników o 21,52%, satysfakcja 4,6/5) dotyczą jednej, specyficznej grupy 85 uczniów - nie można ich uogólniać na każdą grupę wiekową i każdy scenariusz lekcji. Warto powtórzyć taki pomiar lokalnie, zanim VR-edukacja wejdzie do stałego programu.

Wreszcie - cały projekt wpisuje się w Europejską Przestrzeń Danych dla Dziedzictwa Kulturowego, do której Polska aktywnie dokłada zasoby przez Europeana. Dla polskich instytucji to naturalny kanał, by własne digitalizacje XR nie zostały zamknięte w jednym mieście, lecz pracowały na wspólnej infrastrukturze.

Sygnały na 2026

Motyw przewodni Europejskich Dni Dziedzictwa 2026 - "Heritage at Risk: Revive, Resist, Reimagine" - wyznacza ramy, w których projekty pokroju XRculture będą się teraz rozliczać. W ślad za publikacją HaDEA warto obserwować kolejne nabory w ramach programu Cyfrowa Europa - to one zwykle jako pierwsze sygnalizują, które kierunki (dokumentacja offline, XR w edukacji, holograficzna turystyka) zyskają finansowanie w nowej perspektywie. Kto planuje pilotaż na 2026 lub 2027 rok, powinien już teraz sprawdzić wymagania techniczne i warunki partnerskie, by nie przegapić okna aplikacyjnego.